Nury

1991-نجی یئللاردا تورکمنیستانئنگ غازتلرینده، رادیو هم تلویزیونینده، تورکمنیستانئنگ "گیمن" ینگ (ملی سرود) تکستی نینگ نأحیلی بولمالئدئغئ، حایسئ غوشغئنئنگ گیمن بولمالئدئغئ بارادا چئقئشلار بولوپدئ. انچمه آدام ماغتئمغولئنئنگقئ حاساپ ادیلیأن "تورکمنینگ" دیین غوشغئنئ گیمن اتملی دییپ تکلیپ گیریزدی. یؤنه فیلیوگیا عئلئملارئنگ کاندیداتئ مرحوم نورموحامت آشئرپور (آ.مردوف) شول واغت اؤز باتئرغای چئقئشلارئ بیلن مونگا غارشئ دوروپدئ. عالئمئنگ بو بارادا یازان سئنئ "ادبیات و سونغات" غازتینینگ 91-نجی یئلئ نئنگ 25-نجی اوکتیابر سانئندا چاپ ادیلیپدی.

***********

آ.مره دوف:

منینگ پیکریمیزچه، بو غوشغئنئ گیمن حؤکمۆنده پیدالانماق یالنگئش بولار. مونونگ بیرینجی سبأبی، غوشغئ ماغتئمغولئنئنگقئ دأل، ایکینجی سبأبی، غوشغئ حالئس غووشاق.

مشهور شاهئرلارئنگ آدئندان اثر یازان غوشغوچئلار همیشه بولوپدئر. مئثال اۆچین آ. پوشکینینگ آدئندان غوشغئ یازانلارئنگ بولاندئغئنئ تاریخ بیلیأر. بللی آیدئمچئ هم شاهئر و، وسسوتسکی[1]: «بیر کأن آیدئمئ مانگا بریأرلر، منینگ ولین اولارا داخلئم یوق» دییپدیر.

1946- نجئ یئلئنگ باشئندا 10 مونگ چمِسی غوشغئ سطیری (ایکی یۆزدن غووراق غوشغئ و ایکی پوئما) ماغتئغولئنئنگقئ حاساپ ادیلیپ تۆرکمنیستانئنگ غولیازمالار فوندونا قابول ادیلدی. اولارئنگ اپسلی بؤلگی چاپ ادیلدی. «تأزه تاپئلان 10 مۆنگ سطیرینگ، شول ساندا «تۆرکمنینگ» دیین غوشغئنئنگ ماغتئمغولئنئنگقئدئغئنا بیز شۆبهله نیأریس. بیز شو ماقالادا اؤز دلیللریمیزی آیدیارئس. اوقئجئلار (ائلایتا-دا، فیلولوگلار) پیکیریمیزی غولدارلار دییپ اومئت ادیأریس.

گۆرۆنگی «تۆرکمنینگ» دیین غوشغودان باشلایارئس. غوشغئنئنگ باشقئ  ایکی سؤزلمی:

جیحون بیلن بحرئ خزر آراسئ[2]،

چؤل اۆستۆندن اؤسر یلی تۆرکمنینگ.

ایکینجی سؤزلم دوغرئ، اما بیرینجی سؤزلمینگ خبرئ یوق. جیحون بیلن بحرئ خزرئنگ آراسئ نأمه…؟ چؤللۆکمی، داغلئقمئ، شُورمئ—نأمه؟ یا-دا: جیحون بیلن بحرئ خزرئنگ آراسئ مۆنگ چاقئرئم یولمئ؟ بلکی آوتور«جیحون بیلن بحرئ خزرئنگ آراسئنداقئ چؤلۆنگ اۆستۆندن تۆرکمنینگ یلی اؤسر» دیجک بولایاندئر، اما دییپ بیلمأندیر.

آوتورئنگ «جیحون بیلن بحرئ خزرئنگ آراسئ تۆرکمنینگ یوردئ» دیجک بولاندئغئ هم آخمال، اما بو پیکیر یاپا دگه نوق، چۆنکی 18-نجی عاصئردا هم، خزر هم تۆرکمنلر دینگه جیحون بیلن خزر دنگزی نینگ آرالئغئندا یاشانوقلار. ماغتئمغولئنئنگ اؤز واطانی گۆرگن یایلاسئ هم جیحون بیلن خزرینگ آرالئغئندا دأل. عراقدا، سوریه دا تۆرکمن ولایاتلارئ بار. دینگه اووغانئستانئنگ اؤزۆنده، شول یریک بارئپ گلن یازئجئ عبدئرشید تاشووئنگ سؤزۆنه گؤرأ حأضیر 4 میلیونا غولای تۆرکمن یاشایار. تۆرکمنلر 18-نجی عاصئردا-دا اووغانئستاندا یاشاپدئرلار. «تۆرکمنینگ» دیین غوشغئ ماغتئمغولئنئنگقئ بولایاندا حم گیمن بولوپ بیلمز. دۆنیأده أحلی تۆرکمنینگ بأحبیدینی غورایان غوشغئ تۆرکمنیستانئنگ گیمنی بولسا غووئ بولاردئ.

ایکینجی آیتجاق زادئمئز: اگر ماغتئمغولئ جیحون بیلن خزری دنگزی نینگ آرالئغئنداقئ تۆرکمن ایلاتئ نئنگ دورموشئ حاقدا غوشغئ یازان بولسا، اونونگ ماضمونئ  گؤزیاش بولاردئ. «تۆرکمنینگ» دیین شئغئردا ایلات بای، مس، همه زات گۆلالا-گۆللۆک، یؤنه ماغتئمغولئنئنگ دؤورۆنده لباپ، بوحارا امیری نینگ، داش حوووض منطقه سی و حأضیرکی بالقان یایلاسئ حئوا حانلئغئ نئنگ غولونئنگ آشاغئندادئ. مارئ منطقه سی کأ بوحارا امیرلیگی نینگ، کأ حئوا حانلئغئنئنگ، کأ حم ایرانئنگ غول آستئنا گچیأردی (یکجه مئثال: سیدناظار سیدی و اونونگ ایلدشلری بوحارانئنگ امیریندن غاچئپ، مارا گلنلرینده، حئوا حانئنئنگ سۆیتدش دوغانئ اول یرینگ حأکیمی اکنی!)، آخال غایتا-غایتا چاپاوولا سزوار بولیار اکنی. ماغتئمغولئنئنگ دؤورۆنده جیحون بیلن خزری دنگزی نینگ آراسئندا یاشایان ایلات فلاکته دوچار بولوپدئر.

«تۆرکمنینگ» دیین غوشغئنئنگ گیمن بولمالئ دألدیگی حاقدا ینه بیر دلیل:

غوشغوداقئ «یوو اۆستۆنه یؤرأر یولئ تۆرکمنینگ» دیین سطیر غولیازمادا باشغا حیلی. غولیازمالار فوندوندا ساقلانئلیان نوسغادا «آلامانا یؤرأر یولئ تۆرکمنینگ» دییلیأر. دیمک، کیمدیر بیری «آلامانا» سؤزۆنی «یوو اۆستۆنه» دییپ اۆیتگِدیپدیر. بیتمأگه هیچ کیمینگ حاقئ یوق[3].

بیزینگ هم آلامانئ (تالانگچئلئغئ) ماقوللایان، اونگا غووانیان سطیری دؤولت گیمنی نینگ المنتی اتمأگه حاقئمئز یوق.

حاقئقئ ماغتئمغولئ نئنگ غوشغولارئندان لوگیکی تایدان نأدۆرس پیکیر، بی معنئ سؤزلم یا-دا نأدوغرئ اولانئلان سؤز تاپئپ بولانوق. اما «تأزه تاپئلان» غوشغولارئنگ همه سینده دیین یالئ بی معنئ سؤزلم، نأدوغرئ سؤز تلیم گزک غابات گلیأر. مئثال حؤکمۆنده ینه «تۆرکمنینگ» دیین غوشغا یۆزلنیأریس:

شئغئردا «داغلار لاغلا دؤنر، غئیا باقاندا» دیلیأر. غئیا باقماق — نأراضئلئق بیلن غاراماق، لاغئل(لعل) — یاقودئنگ غُویئ غئزئل رنگکلی گؤرنۆشی. بیر تۆرکمن غئیا باقسا، داغلارئنگ نأدیپ غئمات بها داشا اؤورۆلجگی بیزه دۆشنۆکسیز.

غوشغئدا تۆرکمن حاقئندا «غارغئشا، ناظارا گرفتار اولماز» دییلیأر. تۆرکمن قاوئ حالق، اول غارغئشا گرفتار (یاغنئ،

سزوار) بولماز، یؤنه تۆرکمن کیمینگ ناظارئنا سزوار بولماز؟ نأمه اۆچین ناظارا سزوار بولماز؟ بللی-دأل؟ غالئبرسه-ده، «ناظاره سزوار بولماق» دیین سؤز دۆزۆمینینگ اؤزی دیلیمیزده بار زات دأل.

«تۆرکمنینگ» دیین غوشغودان ینه بیر مئثال:

تیره لر قارداش دئر، اوروغ یارئدئر،         ائقباللار ترس گلمز، حاقئنگ نورودئر.

تیره لرینگ قارداشلئغئ دوغرئ، یؤنه حایسئ اوروغ تۆرکمنینگ یارئ دئر؟ «اوروغ یارئدئر» دیین سؤزلم بی معنئ سؤز دۆزۆمی. اوروغ — بیر آتا-بابادان عمله گلن آداملارئنگ توپارئ.

یوقاردا مئثال آلنان سطیردأکی «حاقئنگ نورودئر» دیین سؤزلم هم بی معنئ، نأمه حاقئنگ نورئ؟ ترس گلمِجک ائقباللارمئ یا تۆرکمن حالقئنگ نورومئ؟

غوشغئنئنگ اینگ سونگقئ بندینده «گؤزۆم غایرا دۆشمز، کؤنگۆل اگلنمز» دیین سطیر بار.

کؤنگۆل اگلنمزلیک — حالامازلئق. کیمینگ  کؤنگلی نیرده، کیمده اگلنمز؟ سؤزلم بی معنئ.

گپینگ تۆممک یری، "تۆرکمنینگ" دیین غوشغئ، بیزینگ پیکریمیزچه بییک سؤز اوسسادئ ماغتئمغولئنئنگقئ حاساپلانمالئ دألدیر. آصلئندا بو غوشغئ شاهئرئنگ «گۆرگِنینگ» آدلئ اثرینه اؤیکۆنیلیپ حأضیرکی دؤوۆرده دؤره دیلن شئغئردئر. اول هیچ بیر قادئمئ چشمه لرده و باغشئلاردان یازئلئپ آلنان غوشغولارئنگ آراسئندا-دا دوش گلِنوق.

****

تأزه تاپئلان "اون مۆنگ سطیرلیک غولیازماداقئ "تأ آلغانچا  گؤزۆنی" دیین غوشغئ مانئسئز سطیردن عبارات. اینه، شو ایکی سطیره دۆشۆنجک بولونگ:

عاشئق آتش گؤرسه، اورار آتش ایچره اؤزۆنی،

گۆل رویونا قئلار ناظار، تأ آلغانچا  گؤزۆنی.

حایسئدئر بیر غئزا عاشئق بولوپ یؤرن ییگیت نأمه اۆچین اوت گؤرسه اؤزۆنی اونگا اوقلامالئ؟ اول کیمینگ گۆل رویونا (یۆزۆنه) کؤر بولیانچا باقمالئ؟

ینه مئثال:

عاشئق  گؤرسه ماغشوقنئ یئلئنگ حازان پاصلئندا،

اؤزۆنی شول یانا آتار اونودئپ اول یازئنئ.

 

کأکیلیگینگ و طاووسئنگ  کؤلده یاشامایانلئغئ بللی. گۆرۆنگی ادیلیأن «تأ آلغانچا  گؤزۆنی» دیین غوشغودا بولسا کأکیلیک هم طاووس کؤلده یۆزۆپ یؤرلر. اوقانگ:

               کؤل ایچینده  گؤرر بولسا کأکیلیگی، طاووسئ،

بیرینی  گؤزه آلماز(؟)،  گؤزلیـــیر اؤز غازئنئ.

داغلئق اۆلکأنینگ پرزندی ماغتئمغولئ کأکیلیگینگ داغلاردا، طاووسئنگ هم کؤللرده دأل-ده  باغلاردا یاشایاندئغئنئ بیلندیر.

نئغتایارئس: «تأ آلغانچا  گؤزۆنی» دیین غوشغئ ماغتئمغولئنئنگ یازماغئ، بولوپ بیلجک زات دأل.

 

غئلئچ مۆللیوینگ «تاپان» غوشغولارئنادا ماغتئمغولئنئنگ «پئراغئ» لاقامئنئنگ «آیرالئق» سؤزۆندن گلیپ چئقیاندئغئ آیدئلیار:

«آیرا دۆشۆپ کأبه دن، غویدوم پئراغئ آدئما».

حاقئقاتدا ولین شاهئرئنگ «بو دۆنیأ» غوشغوسئندا آیتماغئنا  گؤرأ، اول اؤزۆنه «پئراغئ» لاقامئنئ "فارغ" (یاغنئ، فراغت) سؤزۆندن آلئپدئر. فارغ (فراغت) — آسودالئق.

اینه مونگا مئثال:

ماغتئغولئ، آدئنگ دؤندی فراغا،

فارغ اولوپ، چک اؤزۆنگی غئراغا.

شو فاکت هم ماغتئمغولا دره ک کیمدیر بیری نینگ شئغئر یازاندئغئنئ ثبوت ادیأن یۆزلرچه دتاللارئنگ/جزئیات/ بیری.

 

دینی دۆشۆنجأ  گؤرأ بهشت آسماندا. «تأزه تاپئلان» اون مۆنگ سطیردأکی کأبیر غوشغودا بهشت یرینگ آستئندا. اوقانگ:

یر آستئندا عجب بهشت رضوانادا،

دیریزره آبئ حایات گرکدۆر.

                                                   («گرزه دیار»).

بهشت یردن چئقسا آسمان اۆستۆنه،

نورئ بیلن جۆمله-جهان اؤرته نر.

                                         («جهان اؤرته نر»).[4]

نئغتایارئس: ماغتئمغولئنئنگ بهشت یرینگ آشاغئندا دییپ غوشغئ یازماغئ مۆمکین دأل. ماغتئمغولئنئنگ حاقئقئ اؤز غوشغولارئندا بهشدینگ آسماندادئغئ آیدئلیار. اینه، «دونون کیم بیچدی؟» دیین غوشغودان مئثال:

آسماندا یاراتدئ سکیز جننتی،

آلتئ مۆنگ بینادئر بیردیر کۆمتی.

 

ماغتئمغولا برلن «بویلارئنگدا» دیین غوشغودان مئثال:

زۆلیخادان غالان زۆننار

بولسون حاجات بویلارئنگا.

زۆننار زردشتی یه و مسیحیته اویان آداملارئنگ غوشاغئ. رووایاتا  گؤرأ، زۆلیخا مۆصۆر پاتئشاسئ نئنگ آیالئ. مۆسۆره زردشتی یایراماندئر. دیمک، زۆلیخانئنگ زۆننار غوشانماغئ مۆمکین دأل. موسولمان ماغتئمغولئنئنگ هم اؤز یارئنا زردشتی سیمبولئ زۆننارئ بیلینه غوشانماغئ ماصلاحات برمگی بولوپ بیلجک زات دأل.

لوگیک/منطقی/ نتیجه: یوقارداقئ مئثاللار «بویلارئنگا» دیین غوشغئنئ ماغتئمغولئنئنگ یازماندئغئنئ آنگلادیار. بو غوشغئدا بیزینگ ورسیامئزئنگ دوغرودئغئنئ آنگلادیان باشغا مئثاللار هم بار. دیندار آدام بولانئ اۆچین بییک شاهئرئمئزئنگ آشاقداقئ سطیرلری یازماغئ مۆمکین دأل:

ائقبالئم، دینیم-یامانئم ،   قئلام حورمات بویلارئنگا.

ماغتئمغولئ، پیدا بولار ،   دین-کرامات بویلارنگا.

دینی دۆشۆنجأ  گؤرأ، بو دۆنیأ آدام اۆچین سئناغ. آدام، ثوغاپ ایشلری کؤپ ادیپ، اؤلندن سونگرا، بهیشده بارمالئ و یآپلارئندان بال آقیان، همیشه  گؤک اؤوۆسیأن بهیشتده یاشامالئ. دیندار بولاندئغئ و اؤز غوشغولارئندا دینی قادا-قانونلارئنگ اۆیتگمزلیگینی اۆندأن ماغتئمغولئنئنگ هم ماقصادئ بهشت بولاندئر دییپ پیکیر اتمک گرک.

ماغتئمغولا برلن «بار منینگ» آدلئ غوشغودا بولسا شو سطیرلر بار:

«ایستمز من بهشتی، بهشت مکانئم بار منینگ». بو سطیر، البته شاهئرئ حاص واطانپاراز هم آته ایست/دینه ائنانمایان/

اتمک نیتی بیلن چئقارئلان حوقغا.

ماغتئمغولا یؤنگکلیأن «پانئ جهان گرکمس» دیین غوشغودا شاهئر حودایا شیله دییپ یۆزلنیأر:

ایلیم-گۆنۆم خوارئ-زاردئر، گلسین دؤولت لشگرینگ،

دینی حؤدۆر ایله ییپ سن، آجاپ «قُران» گرکمس.

ماغتئمغولئنئنگ قران دان یۆز اؤوۆرمگی عاقئلا سئغجاق حادئثا دأل.

شاهئرئمئزئنگ صوفی چئلئغا {تصوفه} یۆز اورانلئغئنئ، صوفی چئلئغئنگ ایچینده حروفی (حارپلار) دیین آقئم بارلئغنئ، اول آقئمئنگ عاراپ حارپلارئنئ و قرانی حودای دییپ ائغلان ادندیگینی بیلیأریس (مشهور شاهئر نسیمی بللی بیر دؤوۆرده حروفئ لرینگ باشتوتانئ بولوپدئر).

ماغتئمغولئنئنگ پیکیریچه قران اؤز آتریبوتلارئ/وعظ لاری/ بیلن دۆنیأنی دولدورئپدئر، اول ایکی دۆنیأنینگ («هر دو جهانئنگ») یاغدایئنئ گۆرۆنگ بریأر. هر بیر ایشینگ بیانئ قران دا بار. ماغتئمغولئ بو حیلی پیکیری "حایراندادئر حایراندا"

دیین غوشغوسئندا آیدئپدئر:

دولدوران بو دۆنیأنی، سؤزلأن هر دو جهانی،

کۆللی ایشینگ بیانی  "قران دا دئر".

گپینگ کۆللسی، «پانئ جهان گرکمس» دیین غوشغئ-دا، بیزینگ پیکیریمیزچه ماغتئمغولئنئنگقئ دأل.

 

غولیازمالار فوندوندا ساقلانیان و ماغتئمغولئنئنگقئ حاساپ ادیلیأن پوئمادا شو حیلی سطیرلر بار:

یفراتدان اؤتر بولدئ، اومانا یتر بولدئ،

دریایئ یفرات بیلن نوح کیبی سآلئم سۆردۆم.

پیکیر برینگ- روس دیلیندأکی «یفرات»[فرات]، روولیوتسیادان سونگرا تۆرکمن دیلینده «یفرات»  گؤرنۆشینده یازئلیار، اما کلاسسیکئ ادبیاتئمئزدا اول سؤز پارس یا عاراپ شاهئرلارئ نئنگ یازئشئ یالئ «فرات» یا «فورات» یازئلئپدئر.

دؤولتمأمت آزادئدان مئثال:

دۆنیأده امواللارئ بولغای زیاد،              دؤولتی حالقئنگ بولان جیحون، فورات.

      («واغظ آزاد، تانقئدئ تکست، 43-نجی ص.)

ماغتئمغولئنئنگ روسچا گؤرنـﯙشده «یفرات» دییپ یازماجاغئ بللی[5].

 

«گؤزل شیرغازئ» غوشغوسئنا اساسلانئپ، ماغتئمغولئنئ حئواداقئ شیرغازئ مدرسه سینده اۆچ یئل اوقان حاساپلایارلار. اما شول غوشغئنئنگ ماغتئمغولئنئنگقئدئغئنا بیز شۆبهله نیأریس. بیزی شۆبهلندیریأن زات غوشغوداقئ شو سطیرلر:

گلسین دییپ قارار اول گرکز ایلیم،                                      

گیدر بولدوم، حوش غال،  گؤزل «شیرغازئ».

...حوش غال، بو گۆن جیحون بحریدان آشدئم،                

گیدر بولدوم، حوش غال،  گؤزل «شیرغازئ».

حئوادان گرکزه غایتماق اۆچین جیحوندان آصلا گچملی دأل. ماغتئمغولا دره ک غوشغئ یازان آدام حئوانئنگ آمئ دریانئنگ بأرکی کنارنئدادئغنئ یادئندان چئقارئپ، «حوش غال، بو گۆن جیحون بحریدان آشدئم» دییأر.

نتیجه: غوشغئ ماغتئمغولائنئنگقئ حاساپلانمالئ دألدیر.

بیزی بیله نتیجأ گلمأگه ینه بیر فاکت مجبور ادیأر. غوشغودا ماغتئمغولا ساپاق برن پیرلرینگ، یولباشچئلارئ نئنگ آدلارئ یوق. اول یرده شاهئرئنگ قران دان باشغا اوقان کیتابئ حاقئندا-دا سؤز یوق. حاقئقاتدا طالیبلار متجیتده-مکدپده قرانئ اؤزلشدیریپ، مدرسأ باریارلار. 18-نجی عاصئردا حئوانئنگ و بوحارانئنگ مدرسه لرینده فیلوسوفیا، گئولوگیا، آسترونومیا و غایرئ عئلملار اوقادئلیار اکنی. حوجا آخمات یاساوئ نئنگ حکمت لرینی، جامئ نئنگ، نووایئ نئنگ غازاللارئنئ طالیبلار مدرسده اوقان دؤورۆنده یاد توتار اکنلر. بو زاتلار حاقئندا غوشغئدا یکه سؤز یوق. غوشغئ بوش سؤزلردن هم قافیه لاردان عبارات.

 

"تازه تاپئلان" «گؤرۆلسین ایندی» دیین غوشغودا ماغتئمغولئ ایلینی دوشمانلارئنگ اۆستۆنه سؤوشه گیتمأگه چاغئریار:

قورقا-قورقا اۆفلاس یاغدایا دۆشدۆک،                 تاقدئر نأمه بولسا،  گؤرۆلسین ایندی.

...رقیب أحلی موسولمانا غول بولوپ،                 ایلرسی سونگوداغا سۆرۆلسین ایندی.

سونگئ داغئ آسترابادئنگ ایلرسینده دأل، غایراسئندا. دیمک، بو غوشغئنئ هم کیمدیر بیری، ماغتئمغولئنئنگ سونگوداغدان ایلرده — تۆرکمنصأحرادا یاشاندئغئنئ یادئندان چئقارئپ، اونگا دره ک یازئپدئر. حاقئقاتدا بو غوشغئ سیدناظار سیدی نینگ «گؤرۆلسین ایندی» غوشغوسئنا اؤیکۆنیلیپ یازئلان غوشغودئر. سیدی «آیرادا غورت اوینئ غورولسئن ایندی» دیین بولسا، ماغتئمغولئ نئنگ آدئ بیلن یازئلان غوشغودا «دوشمانا غورت اوینئ غورولسئن ایندی» دییلیأر. موندان باشغا-دا ایکی غوشغودا دنگ درجه ده غایتالانیان «گؤرۆلسین ایندی»، «یؤرۆلسین ایندی» ، «بریلسین ایندی»، «غئرئلسئن ایندی» دییلیأر.

موندان باشغادا ایکی غوشغودا بیرمنگزش قاپئیالار ماغتئمغولا یؤنگکیلیأن «گؤرۆلسین ایندی نینگ» سیدناظار سیدی نینگ «گؤرۆلسین ایندی» اثرینه اویکۆنیلیپ یازئلاندئغئنا شایاتلئق ادیأر.

 

یوقاردا بیز ماغتئمغولئنئنگ انچمه غوشغوسئنئ درنگأپ، اولارئ ماغتئمغولئنئنگ دؤره دنلیگنیه شۆبهلنیأندیگیمیزی آیتدئق. بیزه شئیله دییپ بیلرلر؛ بلکی، بأش، اون، اوتوز یا قئرق غوشغئنئ، باشغا بیری یازئپ، ماغتئمغولئنئنگ غوشغولارئ نئنگ آراسئنا، غوشاندئر، اما تأزه تاپئلان شئغئرلار هم پوئمالار اون مۆنگ سطیر آخئرئ.

بیزینگ جوغابئمئز: تأزه تاپئلان اثرلرینگ همه سینی تانقئدئ گؤز بیلن اوقاپ اولارئنگ چپرچیلیک درجه سی نینگ بییک پئراغئنئنگ اؤزۆنینگ دؤردن دۆردأنسی یالئ اثرلریندن اؤرأن پسده دیگینی ثبوت ادیپ بولار، یؤنه بو ایش اۆچین غازت ساحئپاسئ دارلئق ادر.

 

«تأزه تاپئلان» اون مۆنگ سطیرینگ ماغتئمغولئنئنگقئ دألدیگینی ثبوت ادیأن ایکینجی دلیلیمیزی اورتا آتیارئس.

شئیله رووایات دؤره تدیلر: بوحارا مدرسه سینینگ بیر حۆجره سینده اۆچ سانئ طالئپ یاشایار. اولارئنگ بیری اؤزبک، بیری  تأجیک، اۆچۆنجیسی تۆرکمن اکنی. طالئپلارئنگ بیری حۆجرأنینگ دیوارئنا چۆی قاقیار ولین، قاقئلان چۆی بوشلوغا گیدیر. بوشلوق- آغزئ سووالان تکجه. تکجه دن اۆچ سانئ غولیازما چئقیار. اولارئنگ بیری نووایئنئنگقئ، بیری فردؤوسی نینگکی، بیری هم ماغتئمغولئنئنگقئ اکنی. اۆچ طالئبئنگ هرسی اؤز حالقئنئنگ شاهئرئ نئنگ غولیازماسئنئ آلیار. طالئپلارئنگ، بیری بللی عالئم غئلئچ مۆللیوینگ قاقاسئ مۆللی ایشان اکن.

بو رووایات 1946-نجئ یئلدان باشلاپ تۆرکمنیستانئنگ غازت- ژورناللارئندا، هم دۆرلی  کونفرنسیالاردا گۆرۆنگ بریلدی. «لیتراتورنایا غازتا» 1946-نجئ یئلئنگ 20-نجی آپریلدأکی سانئندا ی. اسکوسیروف Skosyrew ماغتئمغولئنئنگ لنینگراددا (1949) و موسکوادا (1957) نشیر ادیلن یئغندئلارئنا یازان سؤزباشئلارندا رووایاتئ روس اوقئجئلارئنا-دا گـرۆنگ بردی. بییک ماغتئمغولئنئنگ تأزه تاپئلان غوشغولارئندان گؤونی سوو ایچمدیک آداملار غوشغولارئنگ اوریگینالئنئ (بوحارا مدرسه سیندن تاپئلان غولیازمانئ) گؤزلری بیلن  گؤرمکچی بولدولار. اوریگینال دییپ غئلئچ مۆللیوینگ غولیازمالار فوندونا غووشوران، لاتئن حارپلارئ بیلن یازئلان باشغا بیر غولیازمانئ ادبیاتچئلارا  گؤرکزدیلر. حاقئقئ اورنگینالئ مۆللی ایشان ایله  گؤرکزمزلیگی، حامالا، وصیت ادیپ، حاط غالدئرئپدئر. غولیازمادا دینه غارشئ أهنگلی غوشغولار بارمئش. مۆللی ایشانئنگ حاطئنئ ولین  گؤرن آدام بولمادئ. فونددا ساقلانیان غولیازمانئ غئلئچ مۆللیوینگ قاقاسئنئنگ غولونا دۆشن غولیازمادان  گؤچۆرلندیگینی آیتدئلار[6].

3 ler 

شاهئرئنگ تانقئدئ تکستینی تاییار عالئملار؛

سولدان: زلیخا موحاممدوا-ساپار انصارئ (آحاللئ)— نورمحمد آشئرپور (آ. مره دوف)

 

بللی ادبیاتچی عالئم زلیخا موحاممدووا [7]کأبیر ادبیاتچئ «سوسیالیزم دؤورۆنده» دینه غارشئ بارلئشئقسئز گؤرشه گیدندیگینی توتارئق ادینیپ، ماغتئمغولئ نئنگ آته یستیک غوشغولارئ نئنگ اوریگینالئنئ (عاراپ حارپلارئ بیلن یازئلان واریانتنتئ)  گؤرمکچی بولدئ. هیچ بیر فیلولوگام  گؤرۆپ بیلمِدی. شوندان سونگ ت س س ر عئلئملار آکادمیاسئنئنگ مرحوم حابارچئ آغضاسیی زلیخا باقئیوونا موحاممدووا موسکوادا نشیر ادیلیأن «نارودنئ آزیی ای آفریکی- آسیا و آفریقا حالقلاری» دیین ژورنالئنگ 1961-نجئ یئلئ نئنگ 6- نجئ سانئندا بییک شاهئرئنگ "تأزه تاپئلان" غوشغولارئنا باغئشلاپ اولئ ماقالا یازدئ. عالئم اؤز ماقالاسئنادا «تأزه تاپئلان» اثرلرینگ پئراغئنئنگقئدئغنئ انکأر اتدی. ماقالانئنگ چکیشمه حأصیتلیدیگینه غارامازدان، هیچ بیر فیلولوگ موحامدووا بیلن جدللشیپ بیلمدی[8].

غئلئچ مۆللیوف سونگرا اؤز سؤزنی ایتگه دیپ- اؤزونده بوحارا مدرسه سیندن تاپئلان غولیازمانئنگ یوقدوغئنئ، ماغتئمغولئ نئنگ اثرلری دییپ غولیازمالار فوندونا تابشئران 214 غوشغوسئنئ و ایکی پوئماسئنئ حایسئدئر بیر نأبللی باغشئنئنگ دیلیندن اشیدیپ یازئپ آلاندئغئنئ آیتدئ[9]. اول بو سؤزی تورکمنیستان کومونیستیک پارتیاسی نینگ مرکزی  کومیتتی نینگ شول واغتقئ سکرتارئ یا.حودایبردیوفه برن دۆشۆندیریش حاطئندا آیتدئ (حاط ت ک پ مرکزی  کومیتتی نینگ آرحیوینده بولمالئ). غئلئچ مۆللیوینگ اون مۆنگ سطیر چمه سینی پوزییا ثرلرینی حایسئ باغشئدان (یا باغشئلاردان) اشیدیپ، کاغئذا گچیرندیگینی شو واغتا چنلی هیچ کیم بیلنوق. ایل ایچینده آیدئلیان ادبی اثرلری توپلاماغئنگ اؤز دۆزگۆنی بار. توپلایجئ هر بیر اثری، حاتدا یکجه ناقئلئ-دا کیمدن اشدنلیگینی، اشیدن آدامئنئنگ آدرسینی آیراتئن گؤرکزملی آخرین[10].

در رابطه‌ با اشعار «نويافته‌» در بين‌ مردم‌ و محققين‌ بارها اين‌ سؤال‌ مطرح‌ بود كه‌ اگر اين‌ اشعار متعلق‌ به‌ مختومقلي‌ نبوده‌ و سرودۂ‌ خود موللي‌اوف‌ است‌، چرا آنها را به‌ اسم‌ خود نداده‌ و به‌ نام‌ خود منتشر ننموده‌ است‌. او كه‌ شاعر نبوده‌ و با نام‌ خود شعری‌ ننوشته‌ است‌؟ جواب‌ اين‌ سؤال‌ كاملا واضح‌ است‌. درست‌ است‌ كه‌ قبلا كسی‌ از شعرگويي‌ موللی‌اوف‌ اطلاع‌ نداشته‌، ولی‌ بررسيهايی بعدی‌ معلوم‌ ساخت‌ كه‌ ايشان‌ با تخلص‌ «ماتمی‌» شعر گفته‌ و تعداد 36 شعر از او (يكی‌ به‌ زبان‌ روسی‌) در شعبۂ‌ دستخط های‌ آكادمی‌ علوم‌ تركمنستان‌ (كه‌ در حال‌ حاضر انستيتوي‌ دستخط ها ناميده‌ مي‌شود) موجود است‌ (به‌ شمارۂ‌ 795 ف‌). اين‌ اشعار به‌ خط خود قليچ‌ موللي‌اوف‌ نوشته‌ شده‌ و در تاريخ‌ 24 دسامبر 1945 در ازای‌ دريافت‌ يك‌هزار و صد و بيست‌ و دو روبل‌ تحويل‌ شعبه‌ دستخط ها داده‌ شده‌ است‌. اين‌ اشعار شامل‌ سرگذشت‌ خود و زنداني‌ شدن‌ برادرش‌ محمد و مطالبی‌ اجتماعي‌ و انتقادی‌ مي‌باشد كه‌ با اهداف‌ رژيم‌ آن‌ دوره‌ سازگار نبوده‌ است‌، طبيعي‌ است‌ كه‌ چنين‌ اشعاری‌ در آن‌ دوره‌ نمي‌توانست‌ مورد قبول‌ و پسند هيئت‌ حاكمۂ‌ آن‌ زمان‌ باشد، برای‌ همين‌ است‌ كه‌ مؤلف‌ صحبتي‌ از آن‌ آثار خود نكرده‌ و آنها در آرشيو شعبه‌، دست‌ نخورده‌ باقي‌ مانده‌اند.

******

غ.مـﯙللـﯙیف ینگ ادن بولاشئقلئغئنئ بویون آلئشی حاقدا اونونگ اؤز یادلامالارئندان بیر بؤلک

       «تـﯙرکمنلرینگ اولی یدی گن یالئ یدی شاحئرئ نئنگ ایچینده اینگ اولوسئ نئنگ (ماغتئمغولی- آ.گ) میراثئندا جدللی یرلرینگ باردیئغئنئ اولی ایل بیلیأر. یؤنه اونونگ اؤز واغتئندا منینگ گـﯙنأم بیلن دؤرأندیگینی بیلیأن کأن دألدیر. من اول لأهنگینگ (ماغتئمغولی- آ.گ) بیرنأچه مـﯙنگ سطیری نینگ حوت اؤزﯙنینگکدیگینه کپیل گچیپ بیلجک دأل. اؤز واغتئندا من اولاری اول یدی گنینگ حایسی بیرسینه برن بولسام، اولام تـﯙرکمنینگ اینگ اولئ شاحئرئنا اؤوریلجکدی. منینگ وظیپأم اولارئنگ ایچیندن اینگ مئناسئبئنئ سایلاپ تاپماقدئ. من شونئ هم اتدیم. مونونگ اﯙچین منی یازغارئنگ، ایسله سنگیز یالقانگ... منینگ اؤز حالقئمئنگ اؤنگـﯙنده گـﯙنأ ایش ادن بولماغئم- دا آحمالدئر. من بئییک شاهئرئنگ میراثئنا ال غاتانئما اؤکـﯙنیأن... اول غوشغولاری منینگ آتام پاخئر.... یری بولیار، بو حاقئندا سوُنگ بیر گـﯙن... A.Welspar:  Mülli Tahyryň hudaýlygy.»

 
 [1] Влади́мир Семёнович Высо́цкий

[2]  قولیازمالار فوندونا بریلن نوسغادا: "جیحون بحری، دنگیز خزر آراسی" گؤرنوشده یازیلیپدیر.

[3]  غوشغی نئنگ سونگقی بندیندأکی "سؤزلأر مختومقلی چالی تورکمنینگ" هم سؤزلأر دیلی تورکمنینگ گؤرنوشینه اویتگه دیلیپدیر.

[4] بنا به‌ اعتقاد مسلمانان‌ فرشتۂ‌ اجل‌ «عزرائيل‌» ناميده‌ مي‌شود، اما در اشعار ماتمی(لقب قلیچ موللی)‌ فرشته‌ اجل‌ جبرائيل‌ ناميده‌ شده‌ است‌.

[5] . وجود كلماتي‌ چون‌ «يفرات‌، خليف‌» (كه‌ تلفظ روسی‌ «فرات‌ و خليفه‌» است‌) در اشعار جديد دليل‌ بر اينست‌ كه‌ اين‌ اشعار در قرن‌ بيستم‌ ساخته‌ شده‌. در قرن‌ 18 ميلادی‌ مختومقلي‌ هيچگونه‌ رابطه‌ي‌ ادبي‌ و زباني‌ با روسها نداشته‌ است‌. كلمۂ‌ «آربالت‌» به‌ معني‌ يك‌ نوع‌ سلاح‌ كه‌ در اشعار جديد آورده‌ شده‌ كلمه‌ايست‌ كه‌ ريشه‌ لاتيني‌ دارد و از زبان‌ فرانسوي‌ به‌ زبان‌ روسي‌ وارد شده‌ كه‌ بسيار كم‌ استعمال‌ است‌ و حتي‌ در آثار شاعري‌ شهير چون‌ پوشكين‌ هم‌ ديده‌ نمي‌شود. لذا وجود چنين‌ كلمه‌ای‌ در آثار مختومقلي‌ در قرن‌ 18 ميلادی‌ چيزي‌ است‌ محال‌ حتي‌ ناشران‌ اشعار مختومقلي‌ به‌ معني‌ اصلي‌ كلمه‌ پي‌ نبرده‌اند و آن‌ را به‌ معني‌ جانداری‌ قبول‌ كرده‌اند و اصل‌ متن‌ را كه‌ در دستخط جديد (به‌ شماره‌ي‌ 1123 الف‌) به‌ شكل‌ «آربالت‌ قولينگده‌، اي‌ مختومقلي‌». يعني‌: «آربالت‌ در دست‌ تو است‌، ای‌ مختومقلي‌» آمده‌ تحريف‌ كرده‌ يا نفهميده‌ و به‌ شكل‌ «آربالت‌ قولينده‌، ای‌ مختومقلي‌». يعني‌: «در دست‌ آربالت‌ ای‌ مختومقلي‌» در آورده‌اند.

[6] اين‌ حرفها را هيچگونه‌ منطقی‌ نمی پذيرد. تحقيقات‌ بعدی‌، كذب‌ بودن‌ چنين‌ گفته‌ها را كاملا عيان‌ ساخت‌. در نتيجۂ‌ تحقيقاتي‌ كه‌ در تاشكند و دوشنبه‌ انجام‌ گرفت‌، داستان‌ پيدا شدن‌ دستخط های‌ قديمي‌شاهنامۂ‌ فردوسی‌ و ديوان‌ نوايی‌ كاملا آشكار شد. هيچيك‌ از شاعران‌، نويسندگان‌ و پژوهشگران‌ ازبك‌ و تاجيك‌ كمترين‌ اطلاعي‌ از اين‌ قضيه‌ نداشتند. اگر دستخط فردوسي‌ يا نوايي‌ يافت‌ مي‌شد به‌ عنوان‌ يك‌ كشف‌ ادبي‌ حتماً در مطبوعات‌ منعكس‌ مي‌شد.

[7] . عالم زلیخا، همسر مبارز تورکمن صحرایی دكتر ساپار انصاری (آخاللی) می باشد. دکتر آخاللی‌ نيز مقاله‌ي‌ مفصلي‌ برای‌ چاپ‌ آماده‌ كرد كه‌ متأسفانه‌ با دخالت‌ متنفذين‌ و مقامات‌ حزبي‌ منتشر نشد. ايشان‌ متن‌ انتقادي‌ آثار مختومقلي‌ را نيز آماده‌ كردند كه‌ باز به‌ عللي‌ موفق‌ به‌ انتشار آن‌ نگرديد. آن  مرحوم‌ آرزو داشت‌ بررسي‌هاي‌ سي‌ ساله‌ را روزي‌ در تركمن‌ صحرا به‌ چاپ‌ برساند.

[8] رد و انكار مقالۂ‌ زليخا محمدوا كه‌ اوتوريتۂ‌ زيادی‌ در بين‌ زبان‌شناسان‌ روسيه‌ و آسيای‌ ميانه‌ داشت‌ كار آسانی‌ نبود. به‌ ناچار كميتۂ‌ مركزی‌ حزب‌ كمونيست‌ تركمنستان‌ از قليچ‌ موللي‌اوف‌ كه‌ عضو حزب‌ بود طلب‌ توضيحات‌ نمود و خواستار دستخط نويافته‌ شد و در همين‌ جا بود كه‌ دست‌فريبكاران‌ عالم‌نما، رو شد. او كتباً به‌ كميتۂ‌ مركزی‌ نوشت‌ كه‌ هيچگونه‌ دستخطيی از اشعار مختومقلی‌ در نزد وی‌ وجود ندارد، او آن‌ اشعار «نو يافته‌» را از زبان‌ بخشي‌ها در بازار «مرو» نوشته‌ و ضبط نموده‌ است‌.

[9] هيچ‌ يك‌ از اين‌ اشعار حتي‌ يك‌ سطر آن‌ نيز در ديوانهاي‌ خطي‌ و چاپي‌ قديمي‌ مختومقلي‌ ديده‌ نمي‌شود. ثانياً هيچ‌ شعري‌ يا سطري‌ از اين‌ اشعار نويافته‌ قبلا و بعداً از زبان‌ بخشي‌ها نوشته‌ نشده‌ است‌. در صورتي‌ كه‌ هر سال‌ كارمندان‌ پژوهشكده‌ي‌ دستخطها از بين‌ مردم‌ و بخشي‌ها مطالب‌ فولكلوري‌ و ادبي‌ جمع‌آوري‌ مي‌نمايند. لذا اين‌ توضيح‌ قليچ‌ موللي‌اوف‌ نيز بي‌پايه‌ و كذب‌ است‌.

[10] پس‌ از انتشار اين‌ مقاله‌، تبليغات‌ شديدي‌ بر عليه‌ افشاگران‌ اشعار نويافته‌ آغاز شد. انجمن‌ نويسندگان‌ تركمنستان‌ در جلسه‌ي‌ مشورتي‌ خود به‌ رياست‌ بردي‌ كربابايف‌ بدون‌ ارائه‌ هيچگونه‌ دليلي‌ اشعار نامبرده‌ را از آن‌ مختومقلي‌ دانست‌. آكادمي‌ علوم‌ تركمنستان‌ نيز كميسيوني‌ متشكل‌ از هشت‌ نفر ترتيب‌ داد تا سرنوشت‌ اشعار نويافته‌ را تأييد نمايد. در نتيجه‌ي‌ بحثي‌ مختصر، اين‌ اشعار با اكثريت‌ آرا (پنج‌ نفر) متعلق‌ به‌ مختومقلي‌ دانسته‌ شد. سه‌ نفر ـ آ. مردوف‌، زليخا محمدوا و آكادميسين‌ باي‌محمد قارري‌اوف‌ ـ به‌ علت‌ مخالفت‌ با چنين‌ تصميمي‌ از امضاي‌ صورت‌جلسه‌ خودداري‌ نمودند. بدين‌ ترتيب‌ اين‌ مسئله‌ي‌ مهم‌، بدون‌ اشتراك‌ نظر اكثريت‌ مردم‌ علاقمند به‌ آثار شاعر، حل‌شده‌ تلقي‌ گرديد.
در آن‌ جلسه‌ از كميسيون‌ آكادمي‌ علوم‌، آ. مردوف‌ پيشنهاد نمود كه‌ در اين‌ باره‌، در صفحات‌ مطبوعات‌ متخصصين‌ و دوستداران‌ آثار شاعر نيز اظهار نظر كنند و عقيده‌ي‌ خود را بيان‌ دارند. متأسفانه‌ رئيس‌ كميسيون‌ بردي‌ كربابايف‌ با اين‌ پيشنهاد مخالفت‌ قطعي‌ نمود و از آشكار شدن‌ حقايق‌ جلوگيري‌ كرد. او از افشاي‌ اين‌ تحريفات‌ مي‌ترسيد. زيرا خود هنگام‌ رياست‌ انجمن‌ نويسندگان‌ خريدار آن‌ به‌ اصطلاح‌ اشعار نويافته‌ بود.

gorgut

بیزینگ پیکریمیزچه بو اثرینگ یازئلیش تاریخی، اوزالقی ایکی سانی قولیازمانئنگ (درسدن و واتیکان) نوسغالارئندان تأزه رأک. باشغاچا آیدیلاندا بو نأبللی آوتور، اوزالقی نوسغالارا اۆیکه نیپ، اونداقی اؤوۆیت-نصیحاتلاری/یۆم لاری/ غایتالاپدئر یؤنه اوزالقی ایکی نوسغادان آیراتئنلیقدا، بو کۆممت غاوئز نوسغاسئندا غئیسغاجئق گؤرنۆشده غازان حانئنگ "آراس" بیلن "قارص" قالالارئنی باسئپ آلئشی و "یدی باشلی آژدارحانی" اؤلدۆرشی بیان ادیلیپدیر، بو بولسا بو نوسغانینگ آرتیقماچلیغی حاساپلانئپ بیلنر.

meravetepe 

  دیل دییلیأنی جانلی اورگان شونگا گؤرأ یر یۆزینده هیچ بیر دیل یكه باشینا یاشامایار. سیاسی، اقتصادی ایـلایتا- دا مدنی قاتناشیقلاردا دیللرینگ بیری- بیریندن تأثیر آلماغینا سبأپ بولیار. شونگا گؤرا بیزینگ دیلیمیز-م اسلام دینی­نینگ تورکیستانا یایراماغی، مغوللارینگ چوزوشی، سونگرا روسلاردیر پارسلار بیلن آلنیپ باریلان قاتناشیقلار... اساسیندا بو مدنیتلردن تأثیر آلماغا مجبور بولوپدیر. بیز مونی آدامزادینگ تاریخیندا اؤسوش دییپ دوشونیأریس.

Berdi aga2

وفات 24 جولاى 1974 - تولد 15 مارس 1894

بردی مرادویچ کربابایف (به ترکمنی: Berdy Myradowiç Kerbabaýew) نویسنده و شاعر ترکمن  وی از ۱۹۵۱ عضو انجمن فرهنگستان علوم شوروی و از سال ۱۹۴۸ عضو حزب کمونیست بوده و اکنون از او به عنوان نویسنده و شاعر ملی ترکمنستان یاد می‌شود.

dil

"دیلیمه قووانیارین، یوق اونونگ چاقی،    یکه- تأک میراثدیر انم دن باقی،

هیچ حاچان، هیچ زادا چالشیپ بیلمن،     بو منینگ بایلیغیم، یوره گیمدأکی باقی."

dede kurkut jilt

بنابه اظهارات تورکولوگ برجسته تورکمن دکتر یوسف آزمون این نسخه جدید 61 صفحه بوده و از یک مقدمه و دو داستان نویافته -یعنی از 12 داستان شناخته شده در نسخه درسدن - داستان سیزدهم یعنی "سالور قازانینگ آراس بیله قارص قالاسینی آلدیغی بوی" و داستان چهاردهم یعنی "سالور قازانینگ یدی باشلی اژدرحانی اؤلدوردیگی بوی" می باشد.

داستان کشتن اژدرحا در داستانهای اوغوزنامه و نیز شجره تراکمه در وصف سالور قازان آمده است و مولف نسخه تازه یاب قورقوت آتا آنرا در این اثر آورده است. داستان فتح قلاع آراس و قارص باید مطلب موخره ای باشد که از رویدادهای تاریخی فتوحات تورکان در آنادولی الهام گرفته و نوشته شده است، چرا که در مقدمه نسخه های قبلی نیز از وصف فتوحات تورکان و در دست تورکان قرار گرفتن این فتوحات تا قیامت بحث شده است که ربطی به متون داستان 12 گانه ندارد. باید اضافه کرد که این داستانها توسط مولف نسخه تازه یاب به متن اضافه شده است.

بهرحال جا دارد از زحمات دکتر آزمون در حاضر کردن این نسخه برای چاپ در کوتاهترین مدت تشکر کرد. این کتاب در استانبول بزودی به فروش عرضه می شود. و می توان از طریق اینترنت تهیه کرد.

برای اطلاعات تکمیلی می توان به یادداشت های دکتر تیمور حوجه اوغلی در آدرس زیر مراجعه کرد.

آرنه گلی

11 ژوئن 2019

https://www.facebook.com/1058306450/posts/10217521042552116/?sfnsn=mo

azdar

در مورد داستان کشتن اژدها توسط اوغوزخاقان که در نسخه جدید مرتبا از آن بحث می شود باید گفت این داستان هم در یکی از داستانهای دوازده گانه "قورقوت آتا" نقل شده هم جزو یکی از داستانهای گؤوغلی - شاخه ازدواج کوروغلی و آوردن آقایونس پری وهم در اوغوزنامه نسخه " نوسای" تورکمنستان نوشته شده توسط سالئربابا قولالی اوغلی و همچنین در وصف قازان در شجره ترکمن ابولغازی بیان شده است.

3.nusga

دربارۀ "نسخۀ سوم" قورقوت آتا

این روزها بحث بر سر "نسخه سوم" اثر حماسی "قورقوت آتا" (به آدربایجانی دده قورقوت) بالا گرفته گویا بعداز نسخه اول (درسدن- آلمان) و نسخه دوم (کتابخانه واتیکان) اینک به نسخه سومی از خطۀ تورکمن صحرا اشاره می شود که جزو آثار خطی کتابخانه شخصی امام جمعه پیشین کومیش دپه عبدی جان آخون نبوی نژاد می باشد. این نسخه که سه برگ آن توسط شخصی بنام "ولی محمد خوجه" اهل گنبدکاووس به مشتاقان علم و ادب معرفی شده است، در سفرش به قازاقستان آنرا با خود به سمپوزیمی می برد، حتی نگارۀ (پی دی اف) کامل آن به یکی از محققان تورک/ تورکیه و نیز به محمدزاده صدیق محقق تورک آدربایحانی ساکن تهران نیز اهدا می کند (مححقان تورکمن از آن بی خبرند). آقای صدیق در این باره اینگونه توضیح دادند: "من همیشه از یابندۀ اصلی نام برده ام. گفته ام او خودش در آذرماه سال گذشته آن را به من تحویل داده و درخواست کرده که بر روی آن کار علمی کنم و برای انتشار در اختیارش بگذارم. اکنون کارم آماده است و مقدمات انتشارش نیز فراهم آمده است." ایشان (صدیق) تأکید می کنند که این اثر نادر را سازمان میراث فرهنگی جمهوری اسلامی تصاحب کرده از آن "حفاظت" نماید: " توقع دارم که سازمان میراث فرهنگی ورود کند و از آن صیانت نماید".

و اما بحث از آنجا آغاز شد که محقق تورک تورکیه(اسمش مهم نیست) آنرا نسخه ترکستان و صدیق آنرا نسخه قره باغ نامید و برخی از فعالین فرهنگی تورکمن نیز خواستار نامگذاری این نسخه تحت عنوان "نسخۀ تورکمن صحرا" شدند.

راقم این سطور سالهای مدیدی است که بر روی دو نسخه اصلی قورقوت آتا (درسدن و واتیکان) و نیز کتابهای چاپ شده بدقت مطالعه کرده و با نوشتن مقدمه ای تحلیلی از اوضاع تاریخی و مقایسه نواحی جغرافیایی نامبرده شده در متن، یک واریانت از افسانه های قورقوت آتا آماده چاپ کردم.

اخیرا توسط دوستی به آقای خوجه پیغام دادم که حداقل صفحات اول آنرا بمعرض نمایش قرار دهند تا بیشتر و دقیق تر در مورد این نسخه سوم ادعایی بحث شود و امیدوارم که این کار عملی شود.

در عکسی که از آقای خوجه همراه با نسخه (کتاب) موجود در صفحات مجازی منتشر شده مشاهده می شود که این اثر بسیار قطور می باشد و باید بیش از 12 داستان موجود در قورقوت را در خود جای داده باشد. از آن گذشته در 3 صفحه ای که نگارۀ آن منتشر شده، این متن هیچ شباهتی با دو متن اصلی قبلی ندارد. مثلا در یکی از نگاره ها از ارسال قوچ برای ابراهیم و قربانی نکردن اسماعیل سخن می رود که در دو نسخه قبلی چنین موردی نیامده است.

بگمانم این نسخه شرح حال ادیان، همانند قصص الانبیا و سپس شرح حال تورکان و ادیبان و مشاهیر آنها باشد که در صفحات متعدد از بلاغت و نصایح قورقوت آتا مثال هایی آورده شده است و با توجه به آن، آنرا نسخه سوم نامیده اند.

ای کاش آقای خوجه به جای اهدای پی دی اف آن به محمدزاده صدیق آذری، ابتدا آنرا به محققان خودی و تورکمن ساکن گنبد و تورکمن صحرا ارائه می کردند. حالا معلوم نیست تورکان استانبولی و آذری چه برداشت هایی از آن به نفع و اهداف خویش خواهند کرد بماند.

و اما مختصری درباره آثار حماسی تورکان اوغوز!

اوغوزها کنفدراسیون بزرگی از ایلات 9 گانه تورکی بودند که بعضا آنها را "دوقغوز اوغوز" نامیدند. از میان این اتحادیه وسیع تورکمن ها توانستند قدرت بزرگی کسب کرده و بخاطر رشادتها و شهامت هایشان امپراطوری سلجوقی را تشکیل دادند. برخی از آنها به غرب مهاجرت کرده در خطه آذربایجان کنونی و آنادولی دولتهای مقتدری چون عثمانلی و آق قویونلی، قارا قویونلی را تشکیل دادند.

افسانه های حماسی کؤروغلی (در تورکمنستان آنرا گؤروغلی می گویند- کُر در لغتنامه کاشغرلی به معنی شجاع و جنگجو آمده است) و نیز داستانهای نصحیت گونه قورقوت آتا که در آن به وصف بایندرخان ها و آلپ ها شجاع اشاره می شود، در واقع آثاری بسیار قدیمی هستند که سابقه آن به سالها قبل از اسلام می رسد. در آثار کؤروغلی و قورقوت آتا در اغلب جاها به المنت های ماقبل اسلام بر می خوریم. جنگ دألی دمرول با عزرائیل و اینکه خدا چه حقی دارد جان انسانها را بگیرد در کؤروغلی به نشانه پنجه جادویی بر پشت قهرمان اشاره می شود و

و اما این آثار در خطه آذربایجان و و آنادولی بخاطر رشد تجارت و اقتصاد و امکان نگارش اینگونه آثار به رشته تحریر در آمد، از آغاز قرن 16 میلادی صایاتلی- همراه، شاصنم- غریب، آصلی- کرم و همین دده قورقوت و کؤروغلی کتابت گردید و دوباره از این منطقه به سرزمین تورکمن راه یافت و به شیوه تورکمنی بازنشر یافت.

بحث بیشتر درباره نسخه سوم قورقوت آتا را به همت آقای ولی ومحمد خوجه می گذاریم که آیا ایشان حاضر خواهند شد که این نسخه را برای تحقیق در اختیار برادران محقق تورکمن خویش قرار دهند یا خیر.

آرنه گلی

مدیر مرکز مطالعات تورکمن

سوئد. 28 می 2019

یی
«فردوسی» به اندازه‌ای در علم «جغرافیا»، به قول معروف «از بیخ عرب» بوده که در همان شاهنامه و در صفحه‌ی 31 می‌نویسد که مادر «فریدون» پسرش را به کوه «البرز» در «هندوستان» برده است

در صفحه‌ی 35 می‌خوانیم که فریدون و سپاهیانش که می‌خواهند به ایران بیایند. از دجله رد می‌شوند و به بیت‌المقدس می‌آیند که خودشان را به ایران برسانند

MG

Bakuwda geçirlen ilkinji Türkologiýa gurultaýy

Türkmen ýazuw hatynyň arapçadan latynça üýtgedilişi

“Türkmenistan latynlaşmakda iň öňde duran jemhuriýetleriň biridir. O ýerde bütin

gündelik neşriýat we başga eser köpden latyn elip-biýsinde çykýar. İlatyň 100-de ony bu ýeňi (täze) elip-biý bilen sowatlydyr. Bütin mekdeplerde ýeňi elip-biýde okadylýar we 1887 mugallym ýeňi elip-biý bilen taýýarlandylar.” (Ýaş Türküstan žurnaly. 1930-njy ýylyň iýn-iýul/ nr. 7-8)

   çaga

 

   هر بیر توركمن اوز ملی كیملیگینی قوراپ ساقلاماق اوچین، دیل منتالیته تینه ایه بولمالی. باشغا سوز بیلن آیتساق هر بیر توركمن اوزونینگ عاصیرلار بویی قوراپ، ساقلاپ و اوسدوروپ گلیأن انه دیلی نینگ بو گون آلینیپ باریلیان ظالیم سیاست اساسیندا یوق بولماق حاوپی بیلن یوزبه- یوز دوراندیغینا دولی گؤز یتیرملی.

 

  • تاریخ تمدن ملت تورکمن در عصر باستان. این سکه نشان می‌دهد که در دوره اشکانیان، تئاتر وجود داشته و در گسترش فرهنگ و دانش فعال بوده است. ساسانیان، که تمام آثار باستانی اشکانیان (پارت) ها را محو و نابود کرده‌اند، دشمنان تمدن تورکان بوده‌اند.

  • Her bir milletiñ diliniñ, däp-dessurynyñ, umuman milli kimliginiñ ösmegi döwlet derjesindäki tagallar esasynda ýetmek mümkin. Biz Türkmenler üçin, Türkmenistan etalon, orientatsiýa

تورکمنستان س س ر -ی نینگ یوقاری شوراسی/پالامنتی، یوردونگ قاراشسیزلیغئ نئنگ ائغلان ادیلمگیندن 6 آی اؤنگ،  یاغنی 1990-نجی یئلدا، ایلکینجی نوباتدا 24- نجی مایدا تورکمن دیلینه رسمی حقوق اورونئنی یاغنی استاتوسینی بردی. شئیدیپ اوزال روس دیلی نینگ کؤلگه سینده ساقلانئپ گلن و زور آیاقدان اؤلمأن گلیأن انه دیلیمیز بیزآز جانغیپ اوغرادی.

در زمان سلطان محمود می ‌کشتند که شیعه است،
زمان شاه سلیمان می ‌کشتند که سنی است،
زمان ناصرالدین شاه می ‌کشتند که بابی است،
زمان محمد علی شاه می‌ کشتند که مشروطه طلب است،

درباره‌ی آفرینش علمی نورمحمد عاشورپور پژوهشگر برجسته‌ی ادبیات کلاسیک ترکمن
سخنران: « آنادردی عنصری»

در سال ۱۳۲۷ درپی وقوع تحولات جدید در عرصه‌ی حیات سیاسی ایران که دامنگیر حزب‌توده‌ایران نیز شد، تعدادی از فعالان حزبی در ترکمن‌صحرا بناچار به کشور ترکمنستان مهاجرت کردند.

تورکمنلرینگ گورنوکلی عالیمی گورنوكلى توركمن ادبياتچئسى آخمات-آخوندوف- گورگنلى 1909- نجى يئلئنگ 23- نجى مارتئندا گورگن يايلاسى نئنگ كوْميش دپه شأهـرينده يوقارى بيليملى ديـن وكيلى نينگ ماشغالاسئندا دۆنيا اينيأر. دأده سى ارجب آخون اؤز دؤورى نينگ سوادلى آدامسى بولوپدير. آخمادئنگ آخوندوف" فاميلياسى هم دأده سى نينگ آخون بولماغى بيلن باغلانشيقـليدير. گورگنلى بولسا آخمادئنگ ادبى لاقامئدئر. بو لاقامى اول، اؤزونينگ اؤنوپ-اؤسن يرلرى نينگ آدلاندئرئشى بويونچا ادينيپدير.

کتابهای منتشر شده

رویدادهای مهم در تاریخ تورکمن

شخصیت های مهم تورکمن

بیاد جانباختگان جنبش ملی تورکمن

  • توماج
    توماج
  • حاج محمد آخوندی
    حاج محمد آخوندی
  • جلیل ارازی
    جلیل ارازی
  • محمد اراز بهنام
    محمد اراز بهنام
  • حکیم شهنازی
    حکیم شهنازی
  • پرویز ایران پور
    پرویز ایران پور
  • سافارگل خالدزاده
    سافارگل خالدزاده
  • نورقلی پور
    نورقلی پور
  • سلیمان محمدی
    سلیمان محمدی
  • حمید یگن محمدی
    حمید یگن محمدی
  • عبدالله قزل
    عبدالله قزل
  • دورت لر
    دورت لر
  • رحمان بردی ندیمی
    رحمان بردی ندیمی
  • بهروز آخوندی
    بهروز آخوندی
  • انین گوگلانی
    انین گوگلانی
  • آرچا بصیری
    آرچا بصیری
  • قربان شفیقی
    قربان شفیقی
  • آتا خانجانی
    آتا خانجانی
  • حمید فرجاد
    حمید فرجاد
  • بهمن ایزدی
    بهمن ایزدی
  • توماجی پور
    توماجی پور
  • خدایبردی پنق
    خدایبردی پنق
  • صوفی زاده
    صوفی زاده
  • حاللی حاللی زاده (آلغیر)
    حاللی حاللی زاده (آلغیر)
  • عبدالرحمان دلاور اینچه برون
    عبدالرحمان دلاور اینچه برون

نظرات کاربران